Hubad Bisaya

PAGHULAT

2009-03-31T02:50:00.002-07:00

PAGHULAT
WAITING

Ang mga lunhaw naghulat sa imong pag-uli ---
Greens wait for your homecoming ---

mga tanom sa harden nga nangalaya,
plants in the garden wilting,

ang mga humayang duol nga kanunay nagbag-o,
ricefields nearby ever changing,

Mga kahoy taman sa lagyong mga higad nagpangamay.
trees up to the distant hills beckoning.

Sama sa mga kamot
Just like the hands

nga naghulat sa imong pag-amen
you would kiss,

mga lawas nga naghulat sa imong paghalog,
bodies you would embrace.

Ug wala ka miabot.
And you stood them all.

dili kay gusto nimo.
Not because you willed to.

May nagpugos kanimo.
Some—made you!

Ang panumduman nagpabalik sa panahong nangagi
The memory plays times before the present.

Miabot ka isip usa ka gasa, human sa kadaghang pagsulay,
You came as a gift, after many tries,

human sa daghang tuig nga paghulat.
after many years of waiting.

Ikaw ang modelong anak nga mipintal og mga pahiyom
You were the ideal son who painted smiles

niining balaya, sukdanan sa mga igsoong
in this house, the model for siblings

nangita og giya,
looking up for guidance,

usa ka estudyante Sa Pamantasang
a student from The University

naghambin og mga paglaum nga bug-at pa sa mga barbell.
bearing promises heavier than barbells.

Ang imong barbel naghulat na sa
Your weights now await

imong pag-alsa, ang imong kamera naghulat
lifting, your camera awaits

sa imong pagklik, ang imong mga klase naghulat
clicking, your classes await,

sa imong pag-abot.
your coming.

Ang imong higdaanan naghulat sa imong lawas
Your bed awaits your body

nga mahagbong, ang imong mga sanina naghulat
Falling, your clothes await

sa imong kamot nga mamili,
your hands selecting,

sa imong lawas nga magsuot nila
your body wearing them.

Pagkahuman sa imong pagkawala ug sa tawag nga misira
After the absence and that call that sealed

sa imong kaugmaon.
your destiny.

Namuti ang mga mata sa paghulat.
Eyes turn white with waiting.

Mihilak na ang imong mga ginikanan sa national tv,
Your parents cried on national tv

aron ikaw mauli, nangamuyo bisan na lang sa imong lawas
for your return, begged even for just the body

para sa usa ka desenteng paglubong.
for a decent burial.

Dili man unta dalag ang imong panit,
You were not yellow-skinned,

kadtong gimarkahan nga kidnapon.
those marked for kidnapping.

Wala man magluwa og bulawan ang imong ginikanan.
Your parents do not spit gold.

Ang kasingkasing sa nasud –migahi na sa mga coup ug korapsyon
The nation’s heart –hardened by coups and corruption,

mga bakak ug intriga, mibalik paghumok para kanimo
lies and intrigues, grew soft again for you

ug may mga pag-ampong gisambit para sa imong pagbalik
and prayers were lisped for your return.

Ang mga mahal nga kasingkasing
Beloved hearts

mitan-aw sa unahan
scan the horizon

nangita sa pamilyar mong pamayhon
for your familiar figure,

way seguro, unta, Ginoo, palihog,
who knows, God, please,

sa imong paghibalik.
for your return.

Pastilan nga paglaum
O wretched hope

kanunayng mobukhad sa mga kasingkasing!
forever blooming in the hearts!

Tungod kay
Because

ang mga panumduman lang ang makauli.
only the memories come home.

Ang mga paghandum lamang ang makabalik.
Only the memories return.

EL CUEZON

February 2004
UP Bliss
Diliman, Quezon City

John Russell, 17 years old, a UP College of Home Economics student was kidnapped. His parents had already paid P500,000 to people who had demanded money for his release and still he was not returned.

Pagpaminaw sa mga Baki

2009-03-31T02:50:00.001-07:00

Pagpaminaw sa mga Baki
Listening to the Frogs

Sa beranda, ubos sa nataran sa munisipyo,
In the patio, below the town hall’s garden,

Paminawon ko ang panag-istorya sa mga baki.
I will listen to the conversation of the frogs.

Nahimuot ako sa ilang kukabildo,
I am amused by their talk.

May panahong nagkadungan,
At times, they talk at the same time,

Daw nagkontes, palabwanay,
As if in a contest, trying to outdo each other.

Usahay tinagsa nga tubagon dayon sa uban.
Sometimes one talks and the others reply.

May panahong hilom sila,
There is a time when they are silent.

Nakamatikod seguro nga may naminaw
Maybe they noticed that someone is listening

Ug nakasabot sa ilang panglibak.
And understands their gossips.

Apan may lahing pagbating migakos
But there is a different feeling embracing

Sa akong dughan.
My chest.

Dili ko tiwason ang pagpaminaw.
I will not continue listening.

Milupad ang akong panan-aw
My eyes flew

Sa haw-ang nga kahigaran,
To the bare hills,

May pipilang falcatta,
The few falcattas,

Nagpalayo sa mga gomang bag-ong nanalingsing,
Stands far from the rubber trees newly budding.

Ang ilang dahon, lunhawng kwaknit,
Their leaves are like green bats,

Nagbitay sa kasangahan.
Hanging in the branches.

Abri pa ang mga bintana sa mga balay
Still open are the windows of houses

Nga nangandam sa kagabhion.
Preparing for the evening.

Abo ang langit. Gihuyop na ang mga dag-om.
The skies are gray. The black clouds are blown away.

Sa may duol, nagtalay ang mga million flowers:
Nearby, the million flowers stand in rows.

Rosas, gladiolos sa hagdanhagdang hardin.
Roses, gladiolos in terraced gardens.

Bulok sa kinabuhi ang mga million flowers---
The million flowers reflect life’s colours---

Asul, lila, pula, maroon, balaw.
Blue, pink, red, maroon, brown.

Urot pula ang mga rosas.
The roses are orange.

Dalag ug kahel ang mga gladiolus
The gladioli were yellow and orange,

Bugnaw ang huyohoy.
The winds are cold.

Paspas ang tinubagay sa mga baki
The questions and replies of the frogs were fast.

Bahin sa ilang kasinatian
It is about their experiences

Kaniadto ug karon.
Before and today.

Naminaw ko
I listened.

Apan dili, dili ko ipanabi
But no, I will not talk

Ang ilang mga sugilanon.
About their stories.

EL CUEZON
March 21-22, 2005
Concepcion, Misamis Occidental

PASAGDI AKONG MOBALAK

2009-03-31T02:49:00.002-07:00

PASAGDI AKONG MOBALAK
Hayaan mo akong Tumula

Pasagding mobalak ang akong ngabil
Hayaan mong tumula ang aking labi

og halok.
ng halik.

Balak ang akong halok.
Ang aking halik ay tula.

Paminawa, pamatia ang akong balak
Dinggin, damhin mo ang aking tula

sa imong ngabil,
sa iyong labi,

sa imong dunggan, panit, liog,
sa iyong tainga, balat, leeg,

sa imong tibuok lawas.
sa iyong buong katawan.

Ang akong balak kinabuhi.
Ang aking tula ay buhay.

Makabuhi kini
Nakakabuhay ito

sa mga nahinanok nga pagbati.
ng mga himbing na damdamin.

Makabuhi kini
Nakakabuhay ito

sa mga naughan
sa mga tigang

nga tubod
na bukal.

Makapakusog sa agos
Nakakabilis ng agos

sa mga langayang suba.
ng mga lulugu-lugong ilog.

Makapatul-id
Nakakapag-usbong

sa mga natumbang panahon.
ng mga nakadapang panahon.

Ang balak ko kinabuhi.
Ang tula ko ay buhay.

Ang balak ko halok,
Ang tula ko’y halik,

ang akong halok, balak.
ang halik ko’y tula.

Adunay ayon-ayon sa akong halok.
May tugma ang aking halik,

Ayon-ayon nga adunay tugbang
Tugmang may katapat

sa imong gihambin.
sa iyong pagnanasa.

Tan-awa, nagkaayon
Masdan mo, magkatugma

ang ngabil ko ug ngabil mo.
ang labi ko at labi mo.

Ang lawas ko ug lawas mo,
Ang katawan ko at katawan mo,

ang ako ug ang imo.
ang sa akin at sa iyo.

Ang ilang pagdaitol
Ang kanilang paglalapat

usa ka pasumbingay, pagkatingalahan.
ay talinghaga, mahiwaga.

May sumbingay ang akong halok
May talinghaga ang aking halik

sa kada suuk
sa bawat sulok

nga iyang gibaktas.
ng kanyang nilalakbay.

May katingalahan ang akong halok
May hiwaga ang aking halik

nga di matugkad
na di maaarok

sa bisan unsang pulong.
ng anumang salita.

Kay ang akong halok
Kaya ang aking halik

usa ka balak
na isang tula

nga labaw pa sa balak.
ay higit pa sa tula.

Akong balakan ang tibuok mong kalawasan.
Tutulaan ko ang buo mong katawan.

EL CUEZON

1990s
UP Diliman
Quezon City

Sa Paglingkod sa Plaza

2009-03-31T02:49:00.001-07:00

Sa Paglingkod sa Plaza
Sitting in the Plaza

Hinay ang uyog sa mga daho’g sanga
So softly move the leaves and branches

sa maihap nga kahoy
of the few trees

ning gamayng plaza
of this small plaza

sa bag-o’g karaang balay lungsod.
of this new and old town hall.

Sa mga kilid, nanaglingkod,
In the side, sat

nanag-istorya ang mga bayong
teeners talking,

ug dalaginding, nagputing blouse,
the gals wearing white blouses,

berdeng saya, asul-maong karsones,
green skirts, blue maong pants,

gisaluhan ang istorya sa kabatan-on,
sharing the tales of youth.

gipatay ang oras,
killing the time,

gihulat ang ulahing kahaponon.
wating for the late afternoon.

Matag karon ug unya,
Now and then

mohaguros ang mabulukong bus
we hear the sounds of colorful buses

o van o motor,
vans or motors

usahay mohunong,
sometimes stopping,

kasagaran dili.
mostly not.

Gilaay ang akasya sa oras
The acacia got tired waiting

sa pagtikyop sa iyang mga dahon.
for the leaves to sleep.

Nangita’g kape ang katugong hunahuna.
The sleepy mind looks for coffee.

Nangandoy ang bandila sa flag retreat.
The flag dreams of flag retreat.

Kanindot sa mainit nga kahaponon!
How beautiful is the warm afternoon!

Way timailhan sa gitagong kaguliyang
There is no sign of the hidden conflict

ning banwa sa lapyahan
of this town near the beach

sa Look Murciellagos
of Murciellagos Bay

ug kahigarang kalubihan,
and hilly coconut farms,

kamarangan, kamangosteenan.
marangs and mangosteens

Way timailhan sa kaguliyang
No sign of the conflicts

sa iyang kagahapon.
of its past.

Kagahapon sa mga amahan sa lungsod
The past of the fathers of the town

nga gisulat sa dugo.
written in blood.

Diin ang dugo nga giutang
Where the debt of blood

dugo sad ang gibayad.
was also paid with blood.

Ang kinugos miluthang sa gakugos.
The godson killed the godfather.

Gisulod sa rehas kay giakusahan sa pagluthang.
Locked behind bars because he was accused of killing.

Ug naglumba ang duha ka pamilya
And two families of

sa duha ka lungsod sa paglampas
two towns raced to cut off

sa kontrang sagbot.
the enemy weeds.

Ug sa duha ka pamilyang
And of two families

nag-ilog sa katungdanan,
wrestling for positions,

nagbayloay og keha –
exchanging cases--

kurakot versus kidnapping.
corruption versus kidnapping.

Kinsa ba ang makatagna
Who can guess

sa dugong mobanaw
of the blood that shall flow

pa sa iyang sabakan.
in its arms.

Apan diri sa akong gilingkurang sementong
But here where I sat, in the cement flower box.

gitamnan og santal,
planted with santal,

kalinaw ang akong nakita.
All I that I see is peace.

Lunhaw ang kahoyng pino
Green is the pine tree

nga nagtudlo sa langit,
pointing to the skies,

nagbukhad ang dahon sa traveller’s palm,
the leaves of traveller’s palm are open,

giigang ang talisay ug
the talisay tree feels hot,

nanitsit ang Indian tree
the Indian tree is whistling

sa dili pagsaba.
not to make a noise.

Hinay ang uyog sa mga daho’g sanga.
Softly moves the leaves and branches.

Way timailhan sa gitagong kaguliyang.
There is no sign of the hidden conflict.

-EL CUEZON

Marso 14, 2003
Sapang Dalaga población
Misamis Occidental

SULAT KANG JAMES

2009-03-31T02:48:00.002-07:00

SULAT KANG JAMES
Letter to James

1
Dili hitupngan sa lechon ang kalami,
The taste of lechon cannot compare,

halayo ra ang katam-is sa dugos
the sweetness of honey is a far cry

sa atong hataas, halawom
from the length and the depth

nga kukabildo
of our conversations

diin gibalbag ta ang kalalim sa kinabuhi.
where we mined the wonders of life.

2
Dut sa amay ang atong pagkarebelde,
Our rebelliousness seeps to our bone marrows

gitagsa-tagsa ta ang kadunot
we pointed to each corruption,

nga gustong ilubong sa kagahapon,
we want to bury in the past,

iyawat katubuan ang tabunok nga yuta
hoping the burial grounds shall grow

sa bungahoy, tagbaw sa gikutkot nga tiyan,
fruit trees, the answer to hungry stomachs,

sa bulak, may alimyon tambal sa gutom
flowers, whose scent heals the hungry

ug naglatagaw nga kalag.
and restless spirit.

3
Apan may koral ang atong rebelyon.
But our rebellion is fenced,

gihikot ka sa imong pagbugtaw sa ekonomiya, pangpamilya.
tied by your search for economic gains., for family

dili na kini molapas pa sa maisog mong istorya,
it won’t go beyond your courageous tales,

way kinabuhi paglugdang sa ispirito sa serbisa.
lifeless once the dregs of beer spirits had settled down,

samtang ang akoa, gikulong sa papel, tinta ug tekla,
while mine is jailed in paper, ink and keys,

nahimong gumalaysay, balak, sugilanon, nobela,
turned into essays, poetry, story, novel,

ugma damlag kini mao ang bomba
that shall be the bomb tomorrow

mobuto, mopatay sa way nahot nga sistema.
which will explode and kill our useless system.

4
Gisumsuman ta ang mga kapakyasang
Our appetizers are the failures

nagdayandayan sa atong mga kalipay,
that adorn all our happiness,

kadtong kursong gihagoan pero wa mapuslan,
that course we sweated for, we didn’t use,

tiketan sa Colon, ang pinakakaraang dalan sa Pilipinas,
ticket booth in Colon, the oldest street in the Philippines,

relo ug uban pang gipayuhot, ako ang gipanuhot,
the watch and other things facilitated caused in me heartburn,

letson nga gisuroy, hayop nga gimatansa,
peddled lechon, slaughtered animals,

bas ug grabas, human, gimasa,
sand and gravel, then mixed,

bayombo nga namad-an,
voting booths gone dry,

bugtong anak kausa hapit makabsan,
the only child once almost lost her life..

5
Handumon ko ang atong panag-istorya
I shall remember our conversation,

apil na ang libreng serbisa.
including the free beer.

EL CUEZON

Abril 9, 2006
Mahayag, Zamboanga del Sur

James Baracol Cuezon is a first cousin, who grew up in Mahayag, Zamboanga del Sur. He finished B.S. Customs Administration and became a businessman, selling lechon and then fresh meat before becoming a supplier of gravel and sand.

Sulat kang Manang Nenen

2009-03-31T02:48:00.001-07:00

Sulat kang Manang Nenen
Letter to Manang Nenen

Inig-abot sa Mayo,
When May comes,

motungas ang akong panumduman
my mind climbs

ngadto sa Malibacsan,
up Malibacsan,

sa inyong balayng sak-onon
in your house on the hill

pilang lakang gikan sa dalan
a few steps from the road.

Niadtong panahong batan-on pa ang kalibutan
At the time when the world was still young

damgo lang ang semento,
cement was just a dream,

disyertong dyip-ot ang dalang agian,
the road was a narrow desert,

giputos sa abog ang among tiil.
our feet was covered with dust.

Pagligid sa buwan sa mga bulak,
As the month of flowers come,

nangdalag ang mga balili,
the grasses turned yellow,

namulak ang amorseko
amorsekos bloomed

diha sa among mga sinena,
in our clothes,

nanglinya sa daplin ang mga mayamaya.
mayamayas lined along the roadsides.

Human makahapit sa ilang Smith,
After stopping at Smith’s,

hinayhinay kaming moambog,
we slowly went downhill,

ilawm sa kalubian.
under the coconut grooves.

Kalami baya mosakay sa takong
How nice it is to ride a coconut pith

padidit sa agianan!
slide down the trek!

Hangtod mosangpot sa gamayng suba,
Until we reached the small river,

linaw ug sabaan nga tubig.
clear and noisy waters.

Magluksolukso mi, moagi sa mga bato
We jumped from rock to rock, those

nga dili mairog sa among kagaan,
that would not move with our weights,

hangtud makalabang ug motungas na usab
until we have crossed it and we climbed

sa higad-pamistahanan.
the hilly fiesta destination.

Matag abot sa Mayo, bulan sa mga bulak,
When May comes, month of flowers

ug adlaw ni San Isidro Labrador,
and the day of Saint Isidore, the Worker,

sa daghang baryo.
of many barrios.

Labaw na sa tudlo ang mga Mayo
The Mays of my youth

sa akong kabatan-on,
number beyond my fingers.

Mitungas-miambog ako sa Malibacsan,
I climbed up and down Malibacsan

wa pa koy nakit-ang dupong o baksan.
where I have not seen any cobra or boa.

Subang mabaw kung way ulan
Shallow river when it does not rain

pero kung ting-ulan, kakusog diay
but strong during the rainy season,

gianod ang tulay,
the bridge was swept away.

semento na lang among nakit-an.
We only saw the cement.

Gibuhi ko sa panumduman,
I tried to relive in my mind,

kadtong homba nga kinamayan,
that sugared meat dish,

pansit nga gisagolan og hinilisan,
pancit mixed with fried pork,

gipamili ko ang patatas sa estopado,
I chose the potatoes in the estopado,

gikuha lang ang di-tambok nga adobo,
picked the lean adobo,

gihigop ang sabaw sa bas-oyng karneng kabaw
sipped the carabao meat soup

pero gipadaplin ang nagkatag nga luy-a
but set aside the many ginger chops,

nga nipis ug taas nga paghiwa
sliced long and thin

ug sibuyas dahon nga pangtimpla.
and the green onions to taste.

Gipili ang panit sa litsong manok
I chose the skin of the roasted chicken

nga gisuksukag asin ug tanglad.
with salt and lemon grass.

Gitilawan ang sampaynang gapulapula.
I tasted the red dinuguan.

Ang ilogon nga inon-unan, wala na gutara.
The small intestines cooked with vinegar, uncut,

Sinugbang atay sa baboy,
Broiled pig liver.

gipudyot ug gisawsaw sa toyong
I picked and placed it in the soy sauce

may suka ug kalamansi
with vinegar and calamansi.

ug siling haskang halanga,
and very hot pepper,

maong nagpanghuyop akong mikaon.
So I blew the heat away while eating.

Init ang kan-ong gihukad,
The rice was hot.

gitulod sa pepsing init
Followed by hot pepsi.

kay dili pa uso ang refrigerator.
Because refrigerators are still not the vogue.

Wa na ko gahunahuna sa bringhaws pa.
I did not think of the take home foods anymore.

Kadto, kadto ang akong pagpamista.
That, that was my going to the fiesta.

Sukad karon, inig-abot sa Mayo,
From now on, when May comes

motungas-moambog ang akong paghandom
my memories climbs up and down

ngadto sa pista, sa balayng sak-an
to the fiesta and the house we will visit,

pilang lakang gikan sa dalan,
a few steps from the road

didto sa Malibacsan
there in Malibacsan

sa ilang Manong Cleto ug Manang Nenen,
in the house of Manong Cleto and Manang Nenen,

mapahiyomong mokamay kanamo sa among pag-abot
who smiling beckons us in our arrival

ug mokaway sa among pagpanamilit.
And will bid us goodbye as we leave.

Gaulan, galandong, pista sa silong.
If it rains and it is not sunny, there is fiesta below

Gaulan, gainit, pista sa langit.
If it rains and it is sunny, there is a fiesta upstairs.

Didto unya sa langit, naghimo og balay
There in heaven, the carpenter Nong Cleto

ang pandayng si Nong Cleto
built a house

ug ikaw, Manang, motabang sa pagluto ug pag-abiabi.
And you, Manang, will help cook and entertain.

Ug inig-abot sa pangilin,
And when the anniversary comes

dili malimtan ang pahinumdom.
I cannot forget the memories.

Didto unya sa langit, Manang Nenen,
There in heaven, Manang Nenen,

way undang ang pista sa kasingkasing.
The fiesta of the heart does not end.

Tudloi unya kami sa dalan
Teach us the road going there

kay sa pikas kalibutan,
because in the other world

amo gihapon kang pamistahan.
We will still come to your fiesta.

EL CUEZON

Abril 26, 2006
Malibacsan, Jiménez
Misamis Occidental

SULAT KANG MANANG SIDRA

2009-03-31T02:47:00.003-07:00

SULAT KANG MANANG SIDRA
Letter to Manang Sidra

Gitagbo mo ako sa imong pahiyom
You met with a smile

sa paglabay ko sa kabuntagon.
as I passed in the morning of my life.

Buraska ang maong pahiyom, katam-is
Your smiles were abundant, sweet

daw dulseng panghatag sa paskos among kabatan-on.
like candies given in the Christmases of my childhood.

Dili ko hikalimtang hapiton, kuguson
I could not forget to bring with me, carry

sa hunahuna ang pahiyom
in my mind the smile

nga imong gipabalon mo sa akong paglakaw o pag-uli.
you gave as I pass on my way to and from home.

Gikagul-an ko, gibasolan
I felt sorrow, I felt regret

kadtong sapotong panahon
of those moody times

nga wala ko matubag og tarong
when I was not able to right answer

ang inahanon mong pagtando.
your motherly greetings.

Karon, di ko na kadto makita
Now, I do not see it anymore.

kada labay ko sa imong balay.
as I pass by your house.

Lingion ko ang kagahapon
I will look back at those yesteryears

aron makit-an ug madimdim ang imong pahiyom
so I can see and feel your smile

ug madungog ang imong pangumusta
And hear your greetings.

Kadtong pahiyoma, kadtong pulonga,
Those smiles, those words

di mausab, bisan kanus-a.
will never be repeated, ever again.

EL CUEZON

Nacional, Jimenez
Misamis Occidental

Uhipan

2009-03-31T02:47:00.001-07:00

UHIPAN
Centipede

Nagkutas na kos romansa sa dagang
I was panting with my romance with words

dihang nasiplatan ko ang dakong uhipan, isang dangaw kapin.
when I glanced upon a big centipede, more than a palm’s length.

Ang iyang panit daw porselanang mahalon, nagsinaw.
Its skin was like a dear porcelain, shiny,

ang iyang mga tiil nag-ilis-ilis nga bugsay
its legs were like paddles

diha sa iyang malinawong pagsuroy-suroy sa bongbong.
in its peaceful promenade in the wall.

Daw tren nga motul-id, moliko, daw igat ng halas.
Like a train which goes straight and turns wherever, like a sexy snake.

Kalami niyang haploson, palatay-latayon sa akong kalawasan.
How nice it is to touch it, let it crawl in my whole body.

Apan. . . la. . . la . . . ang ikog sa maong uhipan.
But the tail of the centipede is poisonous, poisonous.

Tingalig mapaakan ako o bisan kinsa sa among pamilya.
It might bite me or any member of my family.

Kinahanglang honosan kini sa hayop niyang kinabuhi
Its animal life must be ended

o putlan og ikog aron unya madulaan.
or its tail cut so it could be played with.

Kagilok, kahadlok, kalami baya niya diha unya sa hilakon kong panit.
How tickling, how fearful, how nice it would be to feel it in my onion skin.

Dala ang ruler, akong gidut-an ang iyang lawas, sa ikog dapit.
I pressed a ruler to its body, near the tail.

Idlas pas manantad, nakaikyas kini sa pikas lawak.
Swift as the bird manatad, it escaped into the next room.

Misunod ako, may dalang taas ng tukon.
I followed with a long pole.

Akong gidut-an ang iyang lawas aron maputol ang iyang ikog.
I pressed the pole to its body to cut its tail.

Gipaak niya ang tukon. Gipaak. Giduot pa nakog samot. Dugay.
It bit the pole. Bit. I pressed the pole harder. For a long time.

Hangtud nga gihawoy ako, gipaubos nako ang tukon.
Until I got tired. I brought down the pole.

Aron adto ko siya tiwasan sa salog.
So I can finish it in the floor.

Hunahuna ko, pidyaton na lang gayud. Apan sa usa ka pamilok,
I thought, I would finally smash him. In one click.

sa akong katingala, nawala ang uhipan. Tagolilong.
to my surprise, the centipede was lost. Like one with disappearing power.

Gisilhigan ko ang salog. Giyabyab ang mga sanina didto.
I swept the floor. I fanned it with clothes.

Gisilhigan ang mga dingding, Wala gihapon. Nakaikyas ang uhipan.
I swept the walls. Still not there. The centipede had escaped.

Buhi pa kini. Mamaak unya.
It is still alive. It might bite later.

Aduna pa kiniy kauban. Asawa o bana? Anak?
It still has company. Wife or husband? Children?

Uhipan gihapon. Modagko. Dagko. Mamaak. Mopaak. Bangis. La.
Also centipedes. Which will grow. Big. Which will bite. Will bite. Wild. Poisonous.

La pag-ayo paras katawhan.
Very poisonous for the people.

Daghang uhipan sa atong katilingban.
There are many centipedes in our society.

EL CUEZON (1987) Jimenez, Misamis Occidental

SA MAHAYAG, ZAMBOANGA DEL SUR

2009-03-31T02:46:00.001-07:00

SA MAHAYAG, ZAMBOANGA DEL SUR
In Mahayag, Zamboanga del Sur

May mga pako ang iyang tudlong gilukot.
His fingers rolled, has wings.

Bato kining mitugpa sa akong apapangig.
Like stone, it perched on my jaw.

Nagbalas ang bitoon akong nakit-an
I saw stars like sand

sa malinaw, mahayag nga kagabhion sa Mahayag.
in the peaceful, bright night in Mahayag.

Sa makadiyot, nangitom ang akong tinan-awan
For seconds, my vision turned black

ug ang maong bulok magpabiling mansa
and that color will remain a stain

sa maanindot kong handurawan
of my beautiful memories

ning maong banwa.
of this town.

Amang ang akong ulo sa akong mga ngano,
My head was mute with questions of why,

ngano human sa diyutayng panagkauban
why after a short period of time being

sa lamesa ug hudyaka, nunot sa kurat ug kiat nga sonata,
in one table and joy, with the frightened and sexy music,

walay mata o pulong mahait nga gisulti
no gaze or sharp word said

sa usag usa.
to each other.

Kaha dautang ispiritong
Maybe the evil spirit

nagpuyo sa alak nga iyang gilaklak,
that dwells in the wine he had drank,

ispiritong gipaisog kaha tungod
the spirit that must have been made braver

kay siya, siya kaputol sa pusod
because he, he was the brother

sa bise-mayor ning lungsod
of the vice-mayor in this town,

Mahayag, diin ako, makausa
Mahayag, where I, once,

gilangkatag kahayag, makausa, higala.
was deprived of light, once, my friend.

EL CUEZON

Mahayag, Zamboanga del Sur.

ANG MGA GAGMAYNG ALIBANGBANG

2009-03-31T02:43:00.002-07:00

ANG MGA GAGMAYNG ALIBANGBANG
The Small Butterflies

Mga dalag nga bulak
Yellow flowers are

ang gagmayng alibangbang,
the small butterflies,

lihok ug paspas nga naglupad-lupad
they move briskly and fly fast

sa mga mugbong kalibunan
in the short bushes

sa hinayhay nga kahigaran.
of these rolling hills.

Nag-inusara o nagkuyog-kuyog
They are alone or with

sila sa uban.
their companions.

Ang pagkapa-kapa
The flapping

sa ilang mga pako
of their wings

nangahulugan og malipayon
signify happy

nga kinabuhi.
lives.

Silang nangabuhi,
They who live

nanginabuhi ning halayong
and find life in this far

lugar sa kapobrehan,
place of poverty,

kamasanagon sa
how sunny

ilang paglupad.
are their flights.

Samtang ang mga tawo
While people

sa tunga-tunga sa
in the center of

sibilisasyon
civilization

way kapiskay
has no wellness

sa ilang gihandum.
in their dreams.

EL CUEZON

Concepcion, Misamis Occidental
March 27, 2005

MINAHAL KONG PROFESSOR DOLORES FERIA

2009-03-31T02:43:00.001-07:00

MINAHAL KONG PROFESSOR DOLORES FERIA
Dear Professor Dolores Feria

Sa ikaduhang pagbasa ko sa imong paglabay,
The second time I read of your passing,

gisuroy ko ang imong umahan sa mga pulong
I strolled in your field of words ---

mga tipik sa usa ka libro sa bilanggoan---
fragments of a book in prison ---

ug milupad ang akong hunahuna sa mga nangaging tuig.
and my mind flew back years, years ago.

Your hair was all silver,
Pilak ang imong buhok,

your thoughts were gold,
Bulawan ang imong mga hunahuna,

and your kindness, emerald.
ug emerald ang imong kaayo.

Ang imong hunahuna sa usa ka inahan,
Your mind is a mother’s ,

masinabtanon bisan
even understanding those

na niadtong wala tun-i ang imong panlimbasog,
who refused to learn your cause,

ug nag-apas lamang sa mga uno
and are only after flat ones

para sa med school.
for medical schools.

Ang imong requirement nagdala kanako sa kabukiran
Your requirement sent me to the mountains

uban ang groupmate ug bag-ong higala.
with a groupmate and a new friend.

Midali kamig adto sa giulang kahigaran sa Tanay, Rizal
We rushed to the rained Tanay,. Rizal hills

aron makig-istorya kanilang may itomong mga panit.
to talk to them with darker skins.

Remontados, silang yanog mga pangandoy,
Remontados, they of simple dreams,

gihadlok sa usa ka kasilagang dam.
threatened by a damnable dam.

Niadtong gabhiona sa usa ka mingaw nga higad
On that night in a lonely hill,

nakit-an ko ang mga suga sa Manila
I saw the lights of Manila

nga nagpahayahay sa kangitngit
luxuriating in the darkness

ug akong nadumduman ang among paper ug ikaw,
and I, remembering the paper and you,

ug ang mga kasakit sa atong katawhan,
and the pains of our people,

nakapangutana ako: para lang ba kini sa usa ka grado?
asked: Is this just for a grade?

Nahuman ko ang paper, nagpadayon ako sa klase.
I finished the paper, I continued the class.

Nahuman ang semester, nakuha nako ang grado.
The semester ended, I got my grade.

Milakaw na kita sa iya-iyang dalan.
We went our ways.

Gisundan ko ikaw sa imong mga artikulo
I followed you in your articles

sa pipila ka basahon nga akong nabasa ---
in the few papers I read –

imong mga pagdayo sa Sulu, sa Mandalay.
travels to Sulu, to Mandalay.

Hangtud nga nabasahan ko
Until I read of your passing,

Ug nadumduman ko ang imong pilak nga buhok
and I remembered your silver hair,

ang bulawan mong mga hunahuna, ug emerald mong kaayo.
your golden thought, your emerald kindness.

Ania, halokan ko ang imong paghandum,
Here, I kiss your memory,

maayong paglakaw, rebelde kong maestro.
goodbye, dear rebel teacher.

Nagmahal kanimo,
Loving you,

imong rebeldeng estudyante.
your rebel student.

EL CUEZON
Jimenez, Misamis Occidental
Mindanao

MISAGUBANG KAMI OG GUBAT SA MGA PULONG

2009-03-31T02:42:00.000-07:00

MISAGUBANG KAMI OG GUBAT SA MGA PULONG
We Wage a War with Words

Misagubang kami og gubat sa mga pulong
We wage a war with words

nga among gihunghong sa kahanginan
we whisper on air

o sa mga papel
or on paper

aron luwason ang nagkanihit nga kagulangan.
to save our dwindling forests.

Mga pulong lang ang among hinagiban,
Our only weapons are our words

ang pinakamaayong hinagiban.
the most effective weapons.

Di mo putiog itlog nga way bagani, armas o hiyas.
We are not whitees, without warriors, weapons or wampuns.

Aduna kamiy mga pulong
We have words

ug among tinipong kaisog
and our pooled courage

sa atong mga pangutanang natubag.
of our questions answered.

Daghan mig pulong, oo,
We are wordy, yes,

pero dili kami hanginan, nagpakaaron-ingnon.

Ang among mga kaaway hanas sa salamangka
para tabunan ang bulingong pader.
Gipamurikat na nila ang atong kinabuhi
uban sa ilang mga ikog.

Misagubang kami og gubat uban sa among mga pulong.

Ako ang panday sa pulong
nga maghimog pusil ngadto sa igsusulat,
espada ngadto sa stylus.

Akong ipagawa ug ipakayab ang balak sa akong kasuko
ug ang kasuko sa akong balak.

Usa ka Langgam, Usa ka Buntag, Panahon sa Rumble

2009-03-31T02:41:00.002-07:00

Usa ka Langgam, Usa ka Buntag, Panahon sa Rumble
A Bird. One Morning, Rumble Times

Akong gihagoan og pangita ang sungo
I strained to find the beak

nga gigikanan
from which flowed

sa tono nga miligo
the tune showering

sa palibot og kalipay.
the atmosphere with delight.

Akong gituyukan ang punuang
I circled the trunks

dili dako pa sa akong lawas.
no bigger than my body.

Ang akong mga mata misaka
My eyes climbed up

sa mga sanga,
the branches,

naningkamot nga mowiwi
tried to draw open

sa kurtina sa mga dahong
the curtain of leaves

nagpaanindot sa mga kahoy.
adorning the trees.

Pero ang kahon sa musikang
But the music box,

buhi, nagkanta og maayong adlaw,
living, singing good day,

maayong buntag,
good morning,

naputos sa halawom nga kalunhaw
ensconced in deep greenness

layo sa pana
safe from the arrow

sa akong mga mata.
of my eyes.

Hangtod nga ang sungo misira
Until the beak closed

ug milakaw ako,
and I walked away,

nangindahay sa kaugalingon,
promising to myself,

nga sa sunod, ayamon
next time, I shall hunt

ko ikaw pag-usab, pusilon nga buhi
you again, shoot you live

sa akong mga mata
with my eyes

ug embalsamahon
and embalm you

sa usa ka balak.
in a poem.

EL CUEZON

1990s
Commonwealth Subdivision
Diliman, Quezon City

SA CATADMAN MANGGA

2009-03-31T02:41:00.001-07:00

SA CATADMAN MANGGA
In Catadman Mangga

Puno sa pagmahal
ang hapuhap sa balod
sa nawong sa lapyahan
dungan sa iyang mga hunghong
sa malinawon niyang panaw.

Full of love
is the caress of the wave
on the face of the seashore
as it whispered
of its peaceful journey.

Nabati ko ang iyang hapuhap
sa akong dughan.
Nadunggan ko ang iyang hunghong
sa akong alimpatakan.

I heard its caress
in my heart.
I heard its whispers
in my mind.

Gisabwag sa adlaw
ang bulawanon niyang kainit.
Mihimo og dalan sa kaasulan.
Ang mga bidlisiw misakay-sakay
sa mga balod nga way kakutas
sa iyang paghapuhap, paghunghong
sa lapyahan.

The sun dispersed
its golden heat.
It made a road in the blueness.
The sunrays rode
on the waves without stopping
its caresses, whispers
on the beach.

Gidakop ko ang bulawang kainit
aron sigaan ug magkalayo
ang balak kong gihuptan.

I caught the golden heat
to start a spark and set on fire
this poem.

EL CUEZON

2000
Catadman Mangga, Ozamiz City
Misamis Occidental

(Catadman Mangga is just a stone’s throw from the City Hall where I work. I had lived there for a short period and in our free time, go there with friends to play volleyball with residents.)

FRAT NIGHT

2009-03-31T02:40:00.000-07:00

FRAT NIGHT

Mikaratil ang sonata
The music was fast

nga naggukod sa among
running after our

batan-ong hunahuna.
young minds.

Mipondo ang among lawas,
Our bodies stood still,

nagpadakop, nakurat
captured, frightened

sa kiat nga mga awit.
by the sexy songs.

Miugot-ugot
Creak

ang mga lapalapang
did our soles,

gigitik sa sonata.
tickled by the tunes.

Sa ilawm sa gihabolang
Beneath the blanketed

lamesa, manggiulawong
table, our pairs of shoes

mananayaw ang among sapatos.
were shy dancers.

May gahom ang igat
Their sexy songs

nilang huning mihigop
were powerful in sucking

sa daghang hunahunang gidaoban.
many minds aflame.

Gipadilaab nila ang mga sugang
They set on fire the many

de-kolor, gipintalan niini
colored lights,t painting with its colors

makadaghan ang palibot.
the surroundings so many times.

Lain-laing kolor, lihokang
Different colors, moveable

kalayo sa atop ug dingding ,
flames in the ceiling and in the walls,

naglibot-libot daw aliluyok sa kagabhion.
circling like twisters of the night.

Gidalitan nila kamig ilimnon
They offered us drinks

sa among kurat nga kabatan-on,
in our frightened youth-hood,

paris sa introduksyong kalan-on.
the pair of the food introduction.

Ang among mga baso
Our glasses are

daw way kapun-an
never filled,

sa lawm namong tutunlan.
with our bottomless throat.

Namulak ang among dila
Our tongues bloomed

og mga bunga sa imnong gamhanan,
with the fruits of powerful drinks,

lihokang babaye ang sonatas kahiladman.
the music of our emotions were like horny women.

Giaghat kami sa bigaong mga huni
We were enticed by the sexy songs

aron buhian ang among kaulaw,
to let go of our timidity,

isayaw ang kaulag sa batan-ong dughan.
and dance the lust of our young hearts.

EL CUEZON

1998 February 27
Invited to the Alpha Phi Beta Frat Night
Malcolm Hall
UP Diliman, Quezon City

PANGURAKOT OG PAMILYANG MANGURAKOTAY

2009-03-20T21:20:00.000-07:00

PANGURAKOT OG PAMILYANG MANGURAKOTAY

Ang nagsingabot nga kapistahan ni Jose nga bana ni Maria og magbalantay
sa atong manluluwas, nakapahinoglog kanako kabahin sa nagliundok nga
suliran sa pagpangurakot ning atong nasud. Kadto rang mga magpakaharon
ingon og walay dugukan ang makaingon nga dunay nay kasulbaran ang
pangurakot og nga kini mihinay kon itandi sa milabayng tuig. Daghan
kanato nagtuo nga nahiapil na kini sa sistema og nga dili na kini
mabangbang og gani dili na kita ganahang motukbil niini kay basin
hinoong mayabag tang hunahuna niini. Ania kita sa usa makaluluoy nga
kahimtang diin morag kita og naglakaw sa usa ka mangitngit nga langub
nga wala gyoy bisan gamayng kahayag nga makit-an. Kon naa lay
kahigayonan nga makalarga ngadto sa laing nasud, kasagaran kanato
mobakwit dayon ubos sa paghinaut nga mahipunta kita sa nasud nga menos
ang pangurakot. Daghan niadtong nakaadto sa gawas sa nasud og
nakatrabaho nakasaksi sa dakong kalainan.

Hilabihan na natong pag-os-os. Gikan sa pagkabati nahimong kitang
kinabatian. Tin-aw kaayo kining napakita sa makalilisang nga estado ning
atong nasud diin ang mga pamilya nga unta manalipod sa mangurakot mao na
karoy nahimong labing kurakot og mga mangurakotay. Mga 30 ka tuig ang
milabay, dunay kitay gitawag nga "Conjugal Dictatorship" nga dunay
kalambigit sa pangulo og iyang asawa. Niadtong mga panahona, nakigbisog
kita sa pagbungkag sa mga crony nga Pamilya og pakig-away sa dictador
nga pangagamhanan. Mibalik na karon ang sitwasyon nga atong gikabalak-an
30 ka tuig ang milabay.

Para kanako, ang dako kaayong bantayog sa pangurakot sa Pilipinas, mao
kini ang klase nga nagagikan sa mga pamilya. Ang kurakot gibuhat diha sa
pamilya, sa sulod sa pamilya og gisapnay sa pamilya. Ang anino sa
pangurakot, nagsunodsunod sa pangulo og sa iyang bana. Ang tanan bang
pag-akusar sinangputan lang sa politika nga wala gyoy katinuoran? Usa ka
riteradong heneral og iyang asawa og mga anak nalambigit sa mga kasong
pangurakot dinhi sa gawas sa atong nasud. Ang sindikato sa pangurakot
mamahimong magagikan sa bana og asawa, o ang bana og iyang anak o kaha
ang tibuok pamilya nagkahiusa pagpangawat. Kahibalo kaayo ko nga kitang
mga Pilipino lig-on kaayo kalambigitan sa mga pamilya. Apan kini nga
kalig-on nahimong mapasagaron og napahimuslan sa pagbuhat og daotan. Mao
kana ang subo natong kahimtang.

Unsa-on man nato pagbakwi ang garbo sa pamilyang Pilipino?

Kinahanglan mobalik kita sa pag-ampo isip usa ka pamilya. Dili nato
ikasalikway ang giingon ni Padre Peyton nga ang maapoon nga pamilya
kanunayng magkahiusa, kay kini nasulayan na nga labihan ka epektibo. Kon
ang pamilya pagdunggan og pag-ampo, kanunay nga magkahiusa sila diha ssa
Ginoo.

Kinahanglan ibalik nato ang kayano sa atong pagpuyo. Ang mga
kinahanglanon gyud kaayo alang sa pagpakabuhi wala diha sa mga /malls.
/Dili kini makita sa atong mga mata. Unsa may kaayohan sa tawo kon maiya
ang tibuok kalibutan apan mawala ang iyang kalag?

Balikon nato ang batasan nga magdunggan og pangaon isip usa ka pamilya.
Dili lang ta mokaon kay gigutom ta. Kinahanglang mangaon ta uban sa
tibuok panimalay. Dili lang ang klase sa pagkaon apan kinsay imong
kauban sa pagkaon maoy labing mahinungdanon sa tanan. Kon anaa ka sa
nagminahalay og maamuhan nga pamilya, bisan ang tubig mamahimong tam-is
sa imong tagamtam.

Balikon ta ang atong naandan sa una diin mohatag ta og mga istorya diha
sa pamilya----kadtong ganing mga yano lang inadlaw-adlaw nga paghitabo,
usahay gani bisan kadtong murag dili kaayo importante nga hilisgotan, og
ang mga istorya sa mga ingkanto og higante ngadto sa mga bata.
Kinahanglan nga atong ipaambit ang atong damgo og panlantaw, mga
pangandoy og mga plano, mga kabalaka og kahadlok, mga kasubo og mga
kalipay diha sa hawanan sa panimalay. Mas nindot ang mga istorya sa
atong tagsatagsa ka pamilya kaysa mga telenovelas nga gikan sa mga
kabag-ohay nga altar sa pamilya nga gitawag nato og /television./

Siguro gusto ninyo akong sudyaan nga nasobraan ang akong pagkayano sa
paghunahuna. Makapangutana siguro mo kon makabuntog ba kini sa
pangurakot? Kon ang kahadlok sa Ginoo mahibalik sa pamilya, mahimo
dayong malamboon ang atong nasud. Kon ang dunggog og kaligdong mahibalik
na panimalay, sayon kaayo kitang mobalik sa katarung. Kon ato nang
ibalaan ang atong mga pangalan og itudlo nato sa atong mga anak og mga
kabataan, ila kining pakamatyan nga dili lang mabulingan ang pangalan
inay maduhig kini sa sala. Kon ang pagpamakak, pagpanglimbong og
ginagmay pangawat diha sa panimalay pahamtangan og igong silot, siguro
ako nga mokunhod gyud dayon ang mga kriminal sa atong katingban. Kon ang
birtud sa pag-antos mopuli sa kaharuhay og kasayon diha sa mga
panimalay, ato dayong makit-an ang kaayohan sa atong nasud sa iyang
sakit karon. Kon ang kamadungganon napasulabi inay sa tagingting sa
salapi, dihadiha dayon mabadbad ang higot sa pagkakurakot. Ang panimalay
maoy labing maayong tulunghaan. Walay laing maayong laking magtutudlo
kon dili ang nagkasinabtanay nga ginikanan.

Ang mga kurakot og mangurakotay nga pamilya mahimong mobali ngadto sa
balaan og balaanong pamilya. Sa kurakot nga nasud, ang unang a-ngol mao
ang panimalay. Apan dili pa kawang ang tanan. Ang kausaban mahimo usab
nga magsukad diha sa mga pamilya. Mangayo ta og tabang sa atong
pinalanggang Maria og Jose diin……

Matahum nga Babayeng gisinaan og asul,

Tudloi ako sa pag-ampo!

Ang atong Ginoo nga imong anak,

Sultii ako sa akong ipamulong!

Matahum nga Babayeng gisinaan og asul,

Matuohon, maayo og matinud-anon,

Tudloi kami katinuoran og kaputli,

Nga maana ikaw sa kada pamilya!

Gikan sa Cathedral ni San Jone, Balanga City, March 16, 2009

Socrates B. Villegas

Obispo sa Balanga

[Hinubad nga sulat gikan ni Obispo Villegas. Hinubad ni Jesse Baring ]

Uwang

2008-03-18T06:47:00.000-07:00

UWANG
(batbat sa usa ka bayot boang)

pahinungod alang sa mga taga Pier 1

akong namatikdan ang mga tang-ag utok sa akong henerasyon, nagusbat sa
tinonto, giguslang giang-angong way sapot,
gaguyods kaugalingon ngadtos lorega sa kadlawong dako
na ang-angan sa tama,
mga hinampak nga nagsunog sa karaang himayang koneksyon
ngadto sa mabitu-ong dinamo sa makinarya sa kagabhion,
kinsa kawad-on ug ginusbat ug sigag-mata ug
nanghinambid nanigarilyo sa kahibungang kangitngit
sa mabugnawng-tubig nga paurarayan naglutaw
sa ibabaw sa syudad nagbagotbot sa rakrakan sa zzubu,
kinsa giabrian ang mga utok padungs langit ubos
sa mga anghel ni Mohahmad nga nahagba
sa mga atop nga naghayag,
kinsa niagi sa mga unibersidad nga nagsudlot ang mata
gilamat sa mga mahayagong trahedya ni Esteban Escudero
nga gilangkuban sa mga magtutun-an sa gubat,
kinsa gipapahawa sa tunghaan sa mga buringog
ug namatik ug mga kahilayan ug binastos pahinungod
sa mga bintana sa kalabira.
kinsa ni uk-ok sa mga kagirong kwarto nga nagboxer,
nagsunog sa ilang mga diyot sa basurahan
ug naminaw sa Kahadlok nga nagpanikad sa bungbung,
kinsa nangagusbat sa ilang balungos
nga nibalik sa Balamban nga nagbakus
ug habak paras Sugbo.
kinsa nihabhab ug kayo sa mga pansayan ug nitungab
ug pormalin sa Kamagayan, kamatayon,
o gipurga ang ilang kalawasan matag gabie
sa mga damgo, sa mga drugas, sa makapukaw nga orom,
tanduay ug bule ug way kinutobang lagay,
di makomparang buta; dalan sa gisubawang panganod
ug kilat sa hunahuna nangambak padulong
sa mga buayang lampost sa Mandaue ug Recla,
nag-iwag sa tanang nag-urong nga
kalibutan sa Taknang nagpatunga,
Kachobong nagpatikig sa lawak,
hardin sa kahoyng lunhaw sementeryo
nisubang, kahubog sa bino ibabaw sa atop,
atubangang tindahan sa kabalayan
sa nagsakay-sakay nga sugang dagitabnong pantrapiko,
adlaw ug bituon ug kakahoyang nagkurog
sa nagsyagit nga mabugnawng kilumkilum sa Hunkera,
way nahot nga pagbagotbot
ug but-ang hari suga sa hunahuna,
kinsa gikadena ilang kaugalingon ngadto sa ubos
nga agi-anan alang sa way kinutoban nga sakay
gikan sa T. Padillia ngadto sa Lorega nga nagtama
sa papilit hantud nga ang kasaba sa mga ligid ug mga bata
nakahagba nilang nagkurog nga nabungi ug dila
ray way labod nga namad-an sa kaalam diha
sa masulub-ong suga sa tangkal,
kinsa nipatighug tibuok gabie sa submarinong suga sa Cordova
naglutaw-lutaw ug nilingkod sa hupas nga ilimnong kahaponon sa
mingawng More Disco bar, naminaw sa buak nga kinutoban
sa makapabungog nga bidyokihan,
kinsa padayong nagpangyamyam setenta oras gikan sa Plasa
ngadto sa BBRC sa Mabolo sa Parian sa Paseo sa Mactan Bridge,
nangahanawng batalyon sa pilosopong tabi-ang ni-ambak
paubos ngadto sa gawsanan sa bintana sa Kapitolyo lahos sa bulan,
nagpamaghot nagshagit nagsuka naghunghung ug kamatuoran
ug kagahapon ug mga pulong ug flying kick sa kalimutaw
ug kurat sa ospital ug prisohan sa gubat,
tibuok kaalam naibot sa tukmang pagdumdum
sa pito ka adlaw ug gabie sa mabituonong mata,
sud-an para sa Simbahan gi-itsa sa salog,
kinsa nawagtang ngadto sa kawanangang kahapsay
sa Busay nagbiya ug talimad-on sa lagpas
nga mga hulagway sa syudad sa Asturias,
nagpangagot sa walhong singot
ug Argaoanong makabalig-bukog ug labad
sa ulo sa Insik ubos sa widrowal sa sipa
ngadto sa haw-ang sa Bogo nga linimpyohang lawak,
kinsa nagbaklay patid labay sa dagkog lagay sa tungang gabie
sa terminal nagplano asa padung, ug gipadulngan

way biniyaan nga dughang guba...

("Howl" ni Allen Ginsberg hinubad ni Eriktuz)

Ang Labandera

2007-03-23T23:25:00.000-07:00

Sugilanon ni Isaac Bashevis Singer
Hinubad ngadto sa Sinugboanong Binisaya ni Omar Khalid

(Ang Magsusugilanon: Si IBS usa ka Hudeyo. Mananaog siya sa prestihiyosong Nobel Prize sa Katitikan tungod sa talagsaong matang sa reyalismo nga iyang gipasiugdahan. Ang iyang mga nobela ug sugilanon gihubad na ngadto sa lainlaing pinulongan. Nabantog siya sa maisogong pagdala sa kulturang Hudeyo ngadto sa pagtagad sa kalibotan.
(Ang Taghubad: Si OK nailhan isip maghuhubad sa klasikong mga sinulat ngadto na sa Sinugboanong Binisaya. Lakip sa iyang nahubad mao ang mga obra nilang Gabriel Garcia Marquez, Edgar Allan Poe, David Updike, Anton Chekhov, Guy de Maupassant ug uban pa. Usa usab siya ka kritiko sa katitikan ug kulturang bisdak; nagsulat og mga tratasyong pilosopikanhon sa pinulongang namat-an niyag kahayag. Siya ang pangulong editor sa Budaya— usa ka katitikanhong mantalaan nga nag-unod sa mga bag-ong tingog sa katitikang binisaya.)

ANG among pinuy-anan wala kaayoy pakigsandurot ngadto sa mga Gentil. Ang nagbinugtong nga Gentil sa tibuok balay mao lamang ang among dyanitor. Ug ma-Biyernes lang sab siya moanha alang sa iyang tip, nga gitawag namog iyang "pang-Biyernes nga salapi". Anha ra siya kutob sa pultahan, motukas sa iyang kalo, ug tunolan sa akong inahan ug unom ka groschen.

Gawas sa dyanitor, aduna usay Gentil nga labandera nga tigulang nga moanha sa balay aron pagkuha sa mga labhanan. Ug kining akong sugilanon bahin ning maong tigulang.
Gamay siyang babaye, tiguwang, ug kunoton na ang agtang. Sa pagsugod niyag panglabada dinhi kanamo, sobra na siya sa setenta. Sagad ugod sa mga Hudeyo nga sama kaniyag edad masakiton na, luyahon, ug huyang nag lawas. Ang tanang tigulang babaye sa among kadalanan bako na ug magsungkod kon molakaw. Apan kining labandera, bisan sa iyang kayagpis ug kagamay, nagbaton og kapiskay nga lagmit iyang nasunod sa kabos nga mga kagikan. Tunolan siya ni Nanay og hampuog sa mga labhonon nga natigom sulod sa pipila ka semana. Iya kining alsahon, ipahiluna sa gamay niyang abaga, ug dad-on ngadto sa iyang panimalay. Sama kanamo, nagpuyo usab siya sa Dalan Krochmalna, apan sa pikas tumoy, haduol na sa Wola. Kon imong lakton, mokabat tingalig usa ug tunga sa takna.

Ug paglabay sa duha ka semana, iya usab dalhon pagbalik kanamo ang mga linabhan. Ug dili tiaw ang kalipay ni Nanay kon makita ang among labandera kay ang matag piraso sa seda daw pilak nga naggilak-gilak sa kalimpiyo. Maayo usab kaayo kining pagka plansa. Apan dili mahal, sama sa uban, ang iyang bayad. Sa tinuod lang, usa siya ka maayong kaplag. Busa giandam na kanunay ni Nanay ang bayad tungod kay layo na kaayo kon pabalikon pa ang among labandera.

Niadtong mga panahona, dili sayon ang pagpanglabada. Walay agwas ang tigulang ug magsag-ob pa siyag tubig gikan sa poso. Aron ang mga seda mogawas nga limpiyo, kinahanglan kining kusokusoan sa pasong, humolan og puti nga soda, waswasan, pabukalan sa dako nga kaldero, almirolan, ug unya plansahon. Ug himoon kini sa napulo ka subli sa matag piraso. Ug ang pagpauga! Dili kini mahimo nga ihamyang lang sa hayhayan sa gawas tungod kay anaa ang mga kawatan. Kon tingtugnaw, kadali rang mangapulpog sama sa bildo ang seda kon pananglit hitandogan. Dili sab mahimo nga adto kini ibutang sa lawting kay tua man ang mga personal nga gamit. Ang Diyos lang ang nasayod kon unsa ang pag-antos sa tigulang niining pagpanglabada bisan sa kalisod.

Mahimo man unta siyang magpakilimos sa pultahan sa simbahan o kaha mosulod sa mga sagopanan sa mga kabos ug tigulang. Apan anaa kaniya ang usa ka matang sa garbo ug gugma sa buluhaton diin maoy sagad nga birtud sa mga Gentil. Dili buot sa tigulang nga mahimong palas-anon, busa, siya mismo ang midala sa kaugalingong lulan.

Makasulti og pipila ka pulong Polish ang akong inahan, ug ganahang makighinabi ang tigulang kaniya sa bisan unsang butang. Pinangga ko sa tigulang ug magsige siyag ingon nga susama kuno kog nawong ni Hesus. Subli-sublion niya kini matag higayon nga siya moanha kanamo, ug si Nanay manglimu’k ug mohunghong sa iyang kaugalingon: "Hinaot nga ang iyang mga pulong masaliyab ngadto sa kamingawan."

Adunay anak nga adunahan ang tigulang. Wa na hinuon ko mahinumdom kon unsa kadtoy negosyo niini. Naulaw kaayo ang maong anak sa iyang inahan ug wa gyod moduaw nga magkakita sila. Bisag usa na lang ka groschen, wa gyod kiniy gikatunol. Ang hitabo gisugid sa tigulang sa way pupanagana. Usa ka adlaw, ang iyang anak naminyo. Ingon sa maayo usab ang napangasawa niini. Didto sa simbahan ipahigayon ang kasal. Wa imbitara sa anak ang iyang inahan. Apan bisan pa niini, miadto ang tigulang sa simbahan ug nagpaabot sa iyang anak didto sa hagdan nga makakita sa iyang anak kauban sa "batan-ong babaye" didto sa altar.

Ang sugilanon sa way balatiang anak nagbilin og halawom nga impresyon sa akong inahan. Nagpunay siyag sulti bahin niini sulod sa usa ka semana, bulan. Usa kadto ka dakong kapakyasan sa institusyon sa pagka inahan. Magkanayon si Nanay: "Mao ba kanay ibugti sa mga anak sa pagsakripisyo sa ilang inahan? Ang inahan mibuhis sa kataposan nilang kusog ug ang anak wa diay igbawos."

Ug sundan kini niya sa itom nga mga pangagpas nga siya dili sab makaseguro sa kaugalingon niyang mga anak: Kinsay nasayod sa ilang buhaton sa umaabot? Hinuon, wa kini makapugong sa iyang pagdidikar diri kanamo sa iyang mga paningkamot. Kon dunay mga himan-is sa balay, iya kaming pinigan ug isalin alang kanamo ug mag-imbentog bisan unsang rason nganong siya di ganahan motilaw niini. Maantigo siya sa mga pangdani nga gikan pa sa karaang panahon, ug mogamit siya sa mga panultihon nga iyang nasunod gikan sa henerasyon sa debotong mga inahan ug apohan. Kon pananglit usa ka anak ang mag-antos sa usa ka sakit, moingon siya: "Ako ang imong lukat ug malabwan mo ang kinabuhi sa akong bukog." O kaha moingon siya: "Ako na ang lukat sa imong kuko." Kon mangaon mi, sagad moingon siya: "Kahimsog sa uyok sa imong bukog."

Usa ka adlaw sa dili pa ang unang subang sa Bulan, hatagan kami niya og karmelitos nga giingong makasanta sa bitok. Kon usa kanamo ang mapuling, iyang tilapan ang among mata hangtod nga ang puling mawala. Paugomon sab mi niyag dulse nga daw bato nga makasanta sa ubo. Matag karon ug unya, iya kaming panalanginan batok sa daotang mga mata. Nagtuon siya sa mga librong "The Duties of the Heart", "The Book of the Covenant" ug uban pang seryosong pilosopikanhong basahon.

Balik sa labandera, usa kadto ka tingtugnaw nga hilabihan. Ang kadalanan nangiyugpos sa nagpamaak nga katigmi. Bisan unsaon namog painit ang among dapogan, ang mga bentana puston gyod sa yamog ug kapyotan sa mga tipaka sa yelo. Gitaho sa mga pamantalaan nga daghan ang patay. Misaka ang presyo sa uling. Di mabangbang ang tingtugnaw nga ang mga ginikanan napugos og pahunong pagpatungha sa ilang mga anak sa cheder, ug bisan ang mga tulunghaang Polish nanera.

Usa niana ka adlaw, ang tigulang labandera (nga karon dul-an na sa otsento anyos), mitungha sa among balay. Ubay-ubay gyong labhonon ang nagtapun-og sulod sa miaging mga semana. Gihatagan siya ni Nanay og takuri sa init nga tsaa aron mainitan ang iyang tiyan. Diha say tinapay. Ang tigulang milingkod sa silya sa among kosina, nagkuray. Iyang gidangdang ang iyang kamot sa takuri. Nakita ko ang iyang mga tudlo nga naglumbid nga ilhanan sa pagkabun-og sa buluhaton, ug lagmit sab tingali sa artraytis. Talagsaon ang kaputi sa iyang kuko. Kining mga kamota nagsulti sa panaog-daog sa tawo, sa kakugi sa buhat dili lamang segun sa limitasyon sa iyang mahimo kondili saylo pa iyang kagahom.
Giihap ug gilista ni Nanay ang mga labhonon: kamisin, kamison, hapin sa kutson, punda, kurtina. Ug, oo, ang Gentil nga labandera molaba usab niining mga balaang panapton.

Ang tapun-og sa labhonon labihan kadako, mas dako kay sa kasagaran. Sa dihang gitungtong na sa tigulang sa iyang abaga, halos siyang dili makita. Sa sinugdan, nabarag siya nga abi nakog madat-ogan siya sa dala. Apan ingon sa dunay kusog nga naglimpuwag sa iyang kaugalingon nga nagpanawag: Dili, dili ka matumba. Ang usa ka asno mahimong matumba sa dala niining lulan apan dili ang tawo— ang tawo nga maoy korona sa kalalangan.

Makalilisang tan-awon ang tigulang nga nagsusapinday dala ang dakong putos, ngadto sa katugnaw, diin ang niyebe uga sama sa asin ug ang hangin nagsamual sa abogong huros, sama sa multo nga nagsayaw sa katigmi. Makaabot kaha intawon ang tigulang sa Wola?
Nawala siya sa among panan-aw. Nanghupaw si Nanay ug militok og hilom nga pag-ampo alang sa tigulang.

Sagad, ibalik sa tigulang ang mga linabhan human sa duha, labing dugay, tulo ka semana. Tulo ka semana ang milabay, upat, lima, ug wa gyoy tigulang nga nahibalik. Hapit na ming way ikasul-ot. Mas misamot pa ang katugnaw. Sa tan-aw nako, ang kable sa telepono midako na sama sa pisi. Ang mga sanga sa kahoy nahisama na sa bildo. Labihan ka daghan sa niyebe nga ang kadalanan wala na magtupong, ug ang mga padausdos mahimo nang padaganon nga walay kalainan sa atua ka sa bakilid. Ang maluluy-ong mga tawo naghaling og kayo sa kadalanan nga magamit sa mga latagaw nga mainitan ang ilang tiyan ug makasugbag kamote kon anaa man silay masugba.

Alang kanamo, ang wa pagtungha sa tigulang usa ka dakong kawad-on. Nagkinahanglan mi sa linabhan. Wa man sab god mi masayod sa kompletong adres sa tigulang. Nagduda mi nga siya nakuyapan unya namatay. May panaghap si Nanay adtong kataposang higayon nga migikan ang tigulang sa balay— nga dili na namo makita ang among mga butang. Nakakita siyag pipila ka dugnit; iyang gilabhan ug gipangsulsihan. Nagsubo mi dili lang sa nawala namong mga biste kondili lakip na sa tigulang labandera nga nahimo na namong suod tungod sa iyang matinud-anong pag-alagad sulod sa nanglabayng katuigan.

Duha ka buwan ang milabay. Wala na ang katigmi, ug miabot na lang usab ang laing bulhot sa tingtugnaw. Usa ka gabii, samtang si Nanay nagsulsi sa usa ka kamisin tapad sa de gas nga lampara, natukas ang pultahan ug milusot ang usa ka gamay nga tayhop sa aso ug gisundan sa higanteng putos. Miguho ang ulo sa tigulang; gusbat ang iyang nawong sa katugnaw— puti kaayo sama sa seda. Nanglusot ang pipila ka hibla sa ubanon niyang buhok sa bandana nga naglikos sa iyang nawong. Daw gituok ang singgit ni Nanay. Mora bag usa ka minatay ang nakasulod sa among balay. Midagan ko paingon sa tigulang ug gitabangan siya nga madiskarga ang iyang dala. Mas sapsing siya karon, mas bako. Misamot og kakunot ang iyang nawong ug nagsigeg kiling ang iyang ulo nga daw nagpamalibad. Wa siyay nalitok nga tatawng pulong apan dunay butang nga giyamyam ang iyang wait niyang kupos.

Dihang ingon sa naulian na ang tigulang, misugid siya namo nga siya nagmasakit, grabe nga sakit. Kon unsa kadtong iyang sakit, wa na ko mahinumdom. Sa iyang pagmasakit, dihay mitawag og doktor, ug ang doktor nagpatawag og pari. Diha usay nagpahibawo sa iyang anak. Hinuon, nagpadala man kini og salapi alang sa lungon.

Apan ang Labing Gamhanan dili pa gyod buot nga kining mainantosong kalag mapukan. Naunsa ba nga imbes mamatay nag-anam man hinuog alibyo ang iyang kahimtang, naayo, ug sa dihang makatindog na siya, mibalik siyag panglaba dili lang kanamo kondili sa pipila ka pamilya nga iyang suki.

"Dili ko mahimutang sa katre kon makahunahuna sa mga labhonon," pasabot sa tigulang.

"Kining pagpanglaba dili man tingali makapatay nako."

"Sa tabang sa Ginoo, mabuhi ka hangtod sa edad nga usa ka gatos ug kawhaan," matod sa akong inahan uban ang panghinaot.

"Dili kana itugot sa Diyos! Unsay gamit nianang taas nga kinabuhi? Mag-anam lang hinuon kalisod ang buhat... nag-anam nag biya kanako ang akong kusog... dili ko buot nga mahimong palas-anon ni bisan kinsa," yamyam sa tigulang dayong panguros ug miyahat siya sa langit. Maayo gani kay diha usay kuwarta sa balay, ug gitagaan ni Nanay ang tigulang sa kuwarta nga tukma sa bayad sa mga linabhan. Dihay langyawng pagbati nga misanap kanako: Ang mga sensilyo sa hilis nga kamot sa tigulang daw mga panas nga salapi ug limpiyo ug balaan sama kaniya. Gitayhopan niya ang sensilyo ug giputos sa panyo. Ug milakaw siya nga nagsaad nga mobalik sa sunod semana alang sa bag-ong mga labhonon.

Apan wa na siya mobalik. Ang linabhan nga iyang gipang-uli maoy kataposan niyang paningkamot ning kalibotan. Giabayan lang siya sa di mapugngang tinguha nga mahibalik ang mga propedad sa tinuod nga mga tag-iya— nga mahuman ang buluhaton nga iyang gisaad nga taposon.

Ug sa kataposan, ang iyang lawas, nga daw usa lamang ka kabhang nga pugsanong gipatindog sa puwersa sa kamatinud-anon ug kaakohan, napukan. Ang iyang kalag adto molabay sa dapit diin ang tanang balaang espiritu magtagbo, bisan unsa pa man ang ilang papel dinhi sa kalibotan, bisan unsang sinultihan, ug bisan unsa man nga batakan. Dili nako mahulagway sa hunahuna ang Paraiso kon di nako makita kadtong tigulang Gentil nga labandera. Dili gani nako mahanduraw ang kalibotan kon dili kabugtian ang kakugi sa maong tigulang.
(KATAPOSAN)

Mga Butang Kalab-oton

2007-02-27T21:28:00.000-08:00

Mga Butang Kalab-oton
[Hubad sa balak "Desiderata" ngadto Sinugboanon ni Omar Khalid]

Padayon sa panaw bisan pa sa kaalingisig ug katulin sa panahon.
ug hinumdomi unsa ang kalinaw diha sa kahilom.
Kutob sa mahimo away pagtalaw.
Magmabination ka sa tanang tawo.
Isulti ang imong mga kamatuoran sa tumang katataw ug kamainampingon,
ug manalinghog ka sa uban;
kay bisan ang mga sa kabos sa kaalam,
may kaugalingong mga kasugiran.
Likay sa mga huwabon ug mapahitas-ong tawo
kay sila makasamad sa kalag.
Kon itandi mo ang kaugalingon sa uban,
makawang ka lang ug masakitan,
kay sa tanang higayon may labaw ug may ubos kanimo.
Magmatagbawon ka sa imong kalamposan ingon man sa imong mga laraw.
Tutoki ang kaugalingong mga tinguha, hinunoa, magmaaghop;
usa kini ka tinuod nga bahandi sa mausabong dagan sa panahon.
Pagmatngon diha sa mga kalihokan;
kay ang kalibotan puno sa lingla.
Dili unta makapabuta kanimo kon unsa mang birtud nga imong nahuptan;
daghang tawo ang naninguha sa taas nga kahibalo;
ug sa bisan diin, ang kinabuhi puno sa pagpakabayani.
Magmatinud-anon sa kaugalingon.
Labaw sa tanan, ayaw pagsalig sa pagbati,
kun sa kamadali-dalion sa gugma.
Kay atubangan sa tanang mga kapuol ug kahaw-ang,
malawos kini sama sa sagbot.
Kalawata sa kamapaubsanon ang tambag sa katuigan,
ug hinay-hinayng isalikway ang mga butang sa kabatan-on.
Amumaha ang kalig-on sa espiritu kay kini ang malig-ong taming sa kapakyasan.
Apan ayaw linglaha ang imong kaugalingon sa dulom nga mga paghanduraw.
Daghang kalisang nga nahimugso sa atong kalapoy ug pag-inusara.
Luyo sa bug-os nga disiplina,
magmatinud-anon ka sa kaugalingon.
Anak ka sa kaliyongan,
Sama sa kakahoyan, sa kabituonan;
may katungod ka usab nga manikaysikay dinhi.
Tataw man kun dili kanimo,
walay duda nga ang kaliyongan naningkamot gayod pagpangga kanimo.
Busa pagmalinawon uban sa imong Diyos
bisan unsa pa may panabot mo Kaniya,
o unsay may imong mga siningtan ug pangandoy,
sa alingasa ug makalibog nga kinabuhi, pagmalinawon sa imong kalag.
Bisan pa sa tanang pagpakaaron-ingnon, pagkamalipaton,
ug basag nga mga damgo,
sa gihapon matahom kining kalibotan.
Pagbalon og pahiyom.
Ug paningkamot nga magmalipayon.